წიგნის ბეჭდური ვერსიის გარდა, შესაძლებელია მისი E-PUB-ვერსიის შეძენა (9.90 ₾) 

სურვილის შემთხვევაში, მოგვწერეთ: acadbookinfo@gmail.com

E-PUB ფორმატის წასაკითხად ჩამოტვირთეთ E-PUB Reader - http://www.epubfilereader.com/ -დან  ან ნებისმიერი მსგავსი გვერდიდან)

ACADIA - DDC-900

აკადემიური წიგნი, თბილისი 2023, 114 გვ., ISBN: 978-9941-9761-5-5

რედაქტორები: რამინ რამიშვილი†; დავით მინდორაშვილი; სერიის რედაქტორი: მაია ღამბაშიძე

XI-XIV საუკუნეებში ქალაქი ჟინვალი იყო მნიშვნელოვანი პუნქტი, რომელიც აკონტროლებდა სამხრეთ და ჩრდილოეთ კავკასიის დამაკავშირებელ დარიალის გზას, ასევე ფხოვიდან ჩეჩნეთ-ინგუშეთისკენ მიმავალ გზებს. მაყვალა მარგველაშვილის (1938-2007) მონოგრაფიაში განხილულია 1972-1985 წლებში სოფელ ჟინვალში გათხრების შედეგად მოპოვებული მრავალრიცხოვანი და მრავალფეროვანი არქეოლოგიური მასალა (ჟინვალის სამეცნიერო შესწავლა 1985 წელს დასრულდა და ნაქალაქარი მთლიანად წყლით დაიფარა). არქეოლოგიური და წერილობითი წყაროების ანალიზის საფუძველზე ავტორი განიხილავს ქალაქის წარმოშობისა და განვითარების ძირითად ეტაპებს, მის სოციალურ-ეკონომიკურ პრობლემებს, ჟინვალის მნიშვნელობას შუა საუკუნეების საქართველოს ისტორიაში.

შ ი ნ ა ა რ ს ი

წინასიტყვაობა 7

შესავალი 9

 თავი I. ჟინვალის ნაქალაქარი

1. არაგვის ხეობის არქეოლოგიური შესწავლის ისტორია  12

2. წერილობითი წყაროები ჟინვალის შესახებ 17

3. ქალაქის ტოპოგრაფია და ძირითადი უბნები 19

4. ნაქალაქარის სტრატიგრაფია და სამშენებლო დონეები 20

5. საცხოვრებელ კომპლექსთა აღწერა-დახასიათება 23

6. ნაქალაქარის სინქრონული ძეგლები 31

7. ჟინვალის თავდაცვითი სისტემა 32

 თავი II. არქეოლოგიური მასალა

1. სადა კერამიკა 35

2. მოჭიქული კერამიკა 43

3. კერამიკული წარმოება და მასთან დაკავშირებული ინვენტარი 45

4. ხელოსნური ნაწარმი. რკინის ნივთები 46

5. მინის ნაწარმი 48

6. ძვლის ნაწარმი 49

7. სამკაულები 49

8. სამონეტო განძები და მონეტები 50

თავი III. ქალაქ ჟინვალის ისტორიის ზოგიერთი საკითხი 52

ინგლისური რეზიუმე 60

ბიბლიოგრაფია  62

შემოკლებათა განმარტება 67

ტაბულების აღწერა 67

ტაბულები 71

წინასიტყვაობა

აღმოსავლეთ საქართველოს მთისა და ბარის საზღვარზე აღმოცენებულ ჟინვალის ნაქალაქარს XX ს-ის 70-იან წლებამდე არქეოლოგის წერაქვი თითქმის არ შეხებია და ჩვენი ცოდნა მის შესახებ, მხოლოდ წერილობით წყაროებში შემორჩენილი რამდენიმე ცნობით შემოიფარგლებოდა. ჟინვალის ჰიდროკომპლექსის მშენებ­ლ­ო­ბას­თან დაკავშირებით, 1971 წელს აკად. ივ. ჯავახიშვილის სახელობის ისტო­რიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტში პროფ. რამინ რამიშვი­ლის ხელმძღვანელობით ჩამოყალიბდა ჟინვალის არქეოლოგიური ექსპედი­ცია (შემდგომში არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის არქეოლოგიური ექსპედიცია), რომლის მიზანს შეადგენდა ნაქალაქარისა და მისი მიდამოების შესწავლა. ექსპედიციამ ინტენსიური კვლევა-ძიება განახორციელა არა მარტო მთიულეთისა და ფშავის არაგვის შესაყარზე მდებარე ნაქალაქარზე, არამედ არაგვის აუზის ფართო ტერიტორიაზე, სადაც გამოვლენილ იქნა სხვადასხვა პერი­ო­დ­ისა და ხასიათის ასობით არქეოლოგიური ობიექტი. ექსპედიციის ძირითადი ძალ­ები თავისი მასშტაბებითა და მნიშვნელობით გამორჩეული ჟინვალის ნაქალა­ქარის შესწავლისკენ იყო მიმართული.

წინამდებარე ნაშრომის ავტორი მაყვალა მარგველაშვილი (1938-2007) ჟინვალის ექსპედიციაში უკვე 1973 წლიდან მუშაობდა. ექსპედიციის ხელმძღვანელმა მას ერთ-ერთი საპასუხისმგებლო სამუშაო - ნაქალაქარის გათხრები მიანდო. მეოთხე­დი საუკუნე შეალია ავტორმა ნაქალაქარზე და მის შემოგარენში არქეოლოგიური მასა­ლის გამოვლენა-შესწავლას. 1999 წელს მ. მარგველაშვილმა დაიცვა საკანდი­დატო დისერტაცია - „ქალაქი ჟინვალი“ (ისტორიულ-არქეოლოგიური გამოკვლევა), სადაც თავი მოუყარა ნაქალაქარის XI-XIV სს-ის დიდძალ მასალას, რომლის კლასიფიკაცია-გაანალიზება საშუალებას იძლეოდა მეტ-ნაკლებად სრული წარმოდ­გე­ნა გვქონოდა ჟინვალის გეგმარებაზე, ქალაქის გავრცელების საზღვრებზე, სამშენებლო ხელოვნებაზე, სოციალურ სტრუქტურაზე, მის ეკონომი­კურ თავისებუ­რებებზე, მატერიალურ კულტურაზე, ქალაქის სავაჭრო კავშირებზე ქვეყნის შიდა რაიონებთან თუ შორეულ ქვეყნებთან და სხვ.

ჟინვალი წერილობით წყაროებში პირველად თამარ მეფის (1184-1213) ისტორიკოსის თხზულებაში „ისტორიანი და აზმანი შარავანდედთანი“ იხსენიება. წყაროს მიხედვით, თამარს მანდატურთუხუცეს ჭიაბერისათვის უბოძებია ქალაქი ჟინვალი თავისი ციხითურთ და მიმდებარე მთიანი რეგიონებით. ჟინვალი კონტროლს უწევდა სამხრეთ და ჩრდილოეთ კავკასიის დამაკავშირებელ უმნიშვნელო­ვ­ანეს საერთაშორისო მაგისტრალს - დარიალის გზას და ჟინვალიდან ფხოვისა­კენ და ჩეჩნეთ-ინგუშეთისაკენ მიმავალ გზებს. ამასთან, არეგულირებდა მთისა და ბარის ურთიე­რთობას და ახორციელებდა სახელმწიფო პოლიტიკას მთის მიმართ. ჟინვალის ისტორიის შესწავლა საყურადღებოა არა მარტო საქართველოს მთისა და ბარის, არამედ ქართული სახელმწიფოს ჩრდილოეთ კავკასიის ხალხებთან ურთიერ­თო­ბე­ბის კვლევის თვალსაზრისითაც. ჟინვალის აღორძინება და იქ საქალაქო ცენტრ­ის ჩამოყალიბება XI ს-ში დიდწილად განპირობებული იყო სახელმწიფოს ჩრდი­ლოეთ კავკასიასთან ურთიერთობების შემდგომი განვითარების აუცილებლობით.

წინამდებარე გამოკვლევა აქტუალურია შუა საუკუნეების საქართველოს ეკონომიკის ისტორიის შესწავლის თვალსაზრისითაც. ქალაქი წარმოადგენდა მნიშვნელო­ვან სახელოსნო და სავაჭრო-სატრანზიტო ცენტრს. განათხარი მასალის მიხედვით, საშუალება გვეძლევა თვალი გავადევნოთ ხელოსნობის ისეთ დარგებს, როგორიცაა: მეთუნეობა, მინის წარმოება, მჭედლობა, ლითონისა და ძვლის მხატვრული დამუშა­ვება და სხვ. ჟინვალი თავისი ეკონომიკური განვითარების დონითა თუ ყოფი­თი კულტურით ტოლს არ უდებდა ისეთ მნიშვნელოვან ქალაქებს როგორიცაა რუსთავი, დმანისი, თელავი, ახალქალაქი, სამშვილდე და სხვ. ქალაქი XIV ს-ის მიწურულს, თემურ-ლენგის სასტიკი ლაშქრობების შედეგად განადგურდა. ჩამოთვლი­ლი საკით­ხების გარდა, კიდევ არაერთ მნიშვნელოვან პრობლემას ეხებოდა ავტორი სადისერ­ტაციო ნაშრომში, რომლის საპუბლიკაციოდ მომზადება და მკითხველთა ფართო წრისათვის წარდგენა, სამწუხაროდ, აღარ დასცალდა.

ჟინვალის ნაქალაქარის XI-XIV სს-ის არქეოლოგიური მასალა, როგორც მკითხველი თავადაც დარწმუნდება, უაღრესად მნიშვნელოვანი და მრავლისმეტყველია. თუმცა, შუა საუკუნეების მკვლევარებს დღემდე მასზე ხელი არ მიუწვდებოდათ. იმ დროს, როცა სამეცნიერო ლიტერატურაში ფართოდ იყო გამოყენებული თბილი­სის, რუსთავის, დმანისის, თელავის, ახალქალაქის და არაერთი სხვა პუნქტის განათხარი მასალა, მკვლევართა ინტერესის მიღმა რჩებოდა ჟინვალიდან მომდი­ნა­რე არტეფაქ­ტები. ეს ხდებოდა მაშინ, როცა შუა საუკუნეების ჟინვალის ნაქალაქარის შესახებ უკვე დიდი ხანია არსებობდა ნაშრომი, რომელიც მკვლევართა ფართო წრისათვის არ იყო ხელმისაწვდომი. მიუხედავად იმისა, რომ ნაშრომის შესრულე­ბიდან ორ ათეულ წელზე მეტია გასული, იგი დღემდე ინარჩუნებს აქტუა­ლობას, ვინაიდან ჟინვალის ნაქალაქარი უკვე დიდი ხანია წყლის ქვეშაა მოქცეული და იქ არქეოლოგიური გათხ­რე­ბის განახლება ახალი არტეფაქტების მოძიების მიზნ­ით გამორიცხულია. ძველი მასალები კი გამოუქვეყნებელია.

საპუბლიკაციოდ მომზადებისას ნაშრომი რამდენადმე შემოკლდა. თუმცა, ტექსტი ძირითადად პირვანდელ სახეს ინარჩუნებს და უცვლელადაა გადმოცემული ავტო­რის ყველა მოსაზრება, მსჯელობა თუ დასკვნა.

მ. მარგველაშვილის სამეცნიერო ხელმძღვანელი იყო ბ-ნი რ. რამიშვილი, რომელიც მისთვის დამახასიათებელი გულისხმიერებით ეკიდებოდა დისერტანტის საქ­მი­ა­ნობას და თავისი კომპეტენტური რჩევებით ყოველმხრივ ეხმარებოდა მკვლევარს შეექმნა მაღალი სამეცნიერო ღირებულების ნაშრომი.

ვფიქრობ, მკითხველი ინტერესით მიიღებს წინამდებარე ნაშრომს, რომელშიც ჟინვალის ნაქალაქარის არქეოლოგიური მასალის დიდი ნაწილი პირველად ქვეყნდება, და სადაც ასახულია ნაქალაქარის 25 წლიანი კვლევა-ძიების შედეგები.

 დავით მინდორაშვილი

მაყვალა მარგველაშვილის (1938-2007) ბიბლიოგრაფია:

მარგველაშვილი მ. (1975). ჟინვალის ნაქალაქარი. ჟინვალის ექსპედიცია (I სამეცნიერო სესიის მოკლე ანგარიშები). თბილისი. 37-41.

მარგველაშვილი მ. (1977).  შუაფეოდალური ხანის თიხის ჭურჭლის ხუფების შესწავლისა­თვის. აძ. 116-121.

მარგველაშვილი მ. (1981). ჟინვალის ნაქალაქარი. ჟინვალის ექსპედიცია (II სამეცნიერო სესიის მასალები). თბილისი. 29-42.

მარგველაშვილი მ. (1982).  მეთუნეობასთან დაკავშირებული მასალები ჟინვალის ნაქალაქ­არიდან. აძ. თბილისი. 139-143.

მარგველაშვილი მ. (1986). ჟინვალის ნაქალაქარის ბრინჯაოს მედალიონი მთავარანგელო­ზის გამოსახულებით. აძ. თბილისი. 92-102.

მარგველაშვილი მ. (1990). ჟინვალის სამეთუნეო ქურები. აძ. თბილისი. 196-213.